
(reportage voor Esquire in 2002; zie dagboek van vrijdag 24 maart 2006)
Uit de Extra Beveiligde Inrichting is nog nooit iemand ontsnapt. Is de prijs daarvoor alleen niet te hoog? Het strenge regime zou gedetineerden tot wanhoop drijven. "Ik ken grote, sterke kerels die trillen als een rietje als je het over Vught hebt."
Als ik me aan de poort van gevangenis Nieuw Vosseveld in Vught meld, kom ik in een soort Big Brother-huis terecht. Camera's volgen me stap voor stap, zware deuren klikken open en dicht, ik moet door detectiepoorten en bewakers controleren mijn identiteit nauwgezet. Als ik een strafblad had gehad, was ik sowieso niet binnengekomen.
"Ik ken grote, sterke kerels die nog beginnen te trillen als een rietje als je het over hun verblijf in Vught hebt", heeft Jan-Hein Kuijpers me al verteld. Hij heeft op dit moment een cliënt in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI). De inrichting is bestemd voor de echte zware jongens: leiders van misdaadorganisaties, criminelen met ellenlange strafbladen en mannen die al verschillende ontsnappingen op hun naam hebben staan. Kindermoordenaars en psychopaten tref je er niet aan. Zij zitten in tbs-klinieken.
"Dit zijn juist vaak vrije jongens", zei Kuijpers. "Communicatief ingestelde, stabiele mannen. Toch komen ze gebroken uit de EBI." Nadat Justitie te vaak in het nieuws was gekomen door ontsnappingen van gevaarlijke criminelen, is in 1993 de EBI opgericht. Die maakt deel uit van het gevangeniscomplex Nieuwe Vosseveld in Vught. Omgeven door een 2,3 kilometer lange muur is het een van de grootste penitentiaire inrichtingen van Nederland. Met slechts 24 cellen is de EBI daarvan een klein onderdeel. Een verblijf duurt er minimaal 6 maanden. Een afdeling telt maximaal zes gedetineerden en nooit komen er dan vier tegelijk bij elkaar in één ruimte. Dat maakt ingrijpen bij conflicten gemakkelijker.
Op dit moment zitten hier vooral buitenlanders. Van de 24 cellen zijn er maar dertien bezet, waarvan tien door Colombianen, voornamelijk leden van het Medellin-kartel. Je kunt spreken van een succes: tot nu toe is nog niemand ontsnapt. Een groot verschil met een gewone gevangenis is dat de EBI-bezoeker een dubbele ontvangst krijgt.
Als ik de sluizen van de gewone gevangenis doorben, krijg ik een rondrit van enkele minuten in een geblindeerd busje ter desoriëntatie waarna ik door de entree van de Extra Beveiligde Inrichting moet. Weer met detectiepoorten en verschillende sluizen. De bezoekruimte is de enige plek waar geel en blauw elkaar ontmoeten. Alle gangen en kamers waar bezoekers kunnen komen, zijn geel van kleur. Alle afdelingen waar bewaarders en gedetineerden zich mogen bevinden, zijn blauw. Ook de sportinstructeurs, geestelijk verzorgers en advocaten doen hun werk achter glas.
"Een wreed, onmenselijk regime", zo betitelde een geestelijk verzorger de toestand in de EBI, waarbij hij vooral kritiek had op het gebrek aan normaal menselijk contact. Koos R., een grote jongen uit de organisatie van De Hakkelaar, spande een proces aan omdat hij zijn jarige zoontje wilde knuffelen. Het Hof in Amsterdam had er geen bezwaar tegen, de directie in Vught wél. Bij een volgende zitting deed Koos hierover zijn beklag, waarop het Hof zijn strafmaat met een half jaar verkortte. Maar het zoontje werd niet geknuffeld.
Een andere zware jongen, Cees H., wilde zijn oude moeder nog een keer aanraken voor haar dood. Ook dat werd, ondanks een kort geding, geweigerd. Het bleef bij een ontmoeting achter glas en conversatie via de intercom. Volgens de huidige directie dateert die laatste klacht van jaren geleden, nu zou dat zeker worden toegestaan.
Directeur Bart Molenkamp: "Het knuffelen van kinderen is een ander verhaal. Dat is in veel gevangenissen in Europa verboden. Ook een jarig zoontje kan gebruikt worden voor een ontsnappingspoging. Over de EBI worden vaak klinkklare nonsens verkondigd. Zo werd er in januari 2002 voor de poorten van Nieuw Vosseveld een demonstratie gehouden voor de in Amsterdam opgepakte ETA-activist Juan Ramon Rodriguez Fernandez, uit protest tegen diens plaatsing in de EBI. Terwijl die man hier helemaal niet zat! Bovendien zouden deze gedetineerden in een gewone gevangenis veelal in beperking zitten als de EBI er niet was. Dat is zwaarder en ingrijpender dan het verblijf hier."
Voor het menselijk contact zijn de gedetineerden voornamelijk aangewezen op de bewaarders, meestal aangeduid als PIW'ers (penintentiair inrichtings werker). Ook voor hen gelden andere regels dan voor hun collega's in gewone gevangenissen. Hun echte namen geven ze niet prijs en vaak weet niemand in hun kennissenkring dat ze in de EBI werken. "We zijn ons er altijd van bewust dat er geprobeerd zal worden ons te manipuleren", vertelt Frank me. "De gedetineerden proberen vaak bewaarders of medegedetineerden tegen elkaar uit te spelen. Daarom zijn we altijd met z'n tweeën, er kan nooit een gesprek zijn tussen één bewaarder en één gedetineerde."
De bewaarders weten wat voor vlees ze in de kuip hebben, dankzij uitvoerige bestudering van de dossiers. "Maar," zegt Frank, "we zullen ons altijd zo neutraal mogelijk opstellen." Wat het werken in de EBI bijzonder maakt, is vooral de aandacht van de buitenwereld en het teamwerk. Het personeel vormt een hechte groep. Bovendien worden ook de EBI-medewerkers zelf, van directeur tot klusjesman, streng gecontroleerd als ze in de blauwe zone zijn. Ook voor hen gelden de detectiepoorten.
Molenkamp: "Een ketting is zo sterk als de zwakste schakel, daarom valt ook het personeel onder het controlesysteem." Met succes. Niet alleen ontsnapt er niemand, de EBI is ook de enige gevangenis waar geen drugs binnenkomen. Een gesprek met een gedetineerde is niet toegestaan. Wel vind ik later Karel P. (44) bereid te vertellen over zijn ervaringen. Hij heeft van 7 maart 1994 tot 9 september 1998 in de EBI gezeten. In totaal is hij veroordeeld tot een gevangenisstraf van 33 jaar, "voor liquidatie en zo. Ik word verdacht van een aantal moorden en daar zijn nog wat strafjes bijgekomen".

Jan-Hein Kuijpers
Van die 33 jaar moet hij er 22 effectief uitzitten. In 2008 komt hij vrij, maar zijn advocaat Jan-Hein Kuijpers is bezig met een gratieverzoek. Karel P. zit op dit moment in de BGG in Krimpen aan de IJssel. Dat hij in de EBI terechtkwam, ligt voor de hand. "Ik was al een paar keer ontsnapt. In Haarlem ben ik over de muur gegaan met een pistool, in Leeuwarden ben ik na een gijzeling ontsnapt. Ook zat ik bij de zes van Sittard, de ontsnapping uit de gevangenis De Geerhorst in Sittard, in 1993."
Een van de beruchtste strafmethodes van de EBI is het 'handboeienregime', dat andere gevangenissen overigens ook toepassen. Volgens de huidige directie is het al twee jaar geleden dat dit middel werd ingezet. Karel P. had er vaak mee te maken. "Elke keer als je uit je cel gaat, moet je je handen door het luikje steken. Je krijgt handboeien om en pas dan gaat de deur open. Je wordt gefouilleerd en met twee man weggebracht, naar de sportzaal of de werkzaal. Daar gaan de handboeien af. Terug hetzelfde liedje."
Eén keer in de maand mogen gedetineerden een bezoeker de hand schudden. Karel P.: "Dat moest je van tevoren aanvragen en dat gold alleen voor familieleden in de eerste graad. Vooraf kreeg je een speciale overall aan. Zelf heb ik dat nooit gedaan, dat schiet niet op, het is nog frustrerender dan bezoek achter glas. Veel gedetineerden zagen er vanaf. Het is ook een paar keer voorgekomen dat mensen probeerden elkaar een kus te geven, dan konden ze meteen in de isolatie."
De andere bezoeken vinden uitsluitend plaats achter glas, de conversatie verloopt via intercom en wordt op band opgenomen. Bovendien observeren bewaarders de ontmoeting vanachter een spiegelwand. Dat blijkt niet overbodig. Zo slaagde een bezoekster er pas nog in een boodschap door te geven. Zij hield een briefje tegen de glaswand en slikte dat meteen daarna door.
Karel P. verbleef in de EBI in het illustere gezelschap van mannen als Johan Verhoek en Koos R. ('Octopus'), Cees H. ('Coral Sea'), Kobus L., Appie A. (van de drievoudige moord in het AH-filiaal in Oosterbeek), de Britten Curtis W. en Steven M. en verder wat Marokkanen en Colombiaanse cocaïnejongens.
"Ik zit zelf al drie jaar in de BGG, in een kleinere setting met een lichter regime. Na de EBI moet je afbouwen, je gaat nooit direct naar een algemeen regime. Je krijgt eerst een jaar een 'cooling down'. Dat heeft te maken met het EBI-syndroom. Wat dat is? Je voelt je vreemd, weg van de wereld. Je raakt in paniek, hebt last van paranoia. Je ziet niemand. Je hoort niemand. Ook gedetineerden die al weer vrij zijn hebben er vaak nog last van, het is pure ellende en narigheid. Ik heb zelf twee jaar bij een psycholoog gelopen. Ik kon niet meer slapen."
Karel P. is in 2000 in de gevangenis getrouwd. Hij heeft vier kinderen, met wie hij in zijn EBI-tijd nauwelijks contact heeft gehad. "Mijn jongste dochter is er helemaal nooit op bezoek geweest, die heb ik bijna vier jaar lang niet gezien, alleen op foto's. Ik wilde de kleine kinderen daar niet op bezoek, dat is allemaal ellende. Vrienden konden niet komen en zelfs mijn zus werd geweigerd, zogenaamd omdat ze vuurwapengevaarlijk was, ook al had ze geen strafblad. Maar dat was omdat haar vriend ook in de EBI heeft gezeten en een bewaarder zeven hechtingen in zijn gezicht heeft geslagen."
Volgens de directie hebben de gedetineerden in de EBI meer mogelijkheden voor sport dan in andere gevangenissen, maar in de tijd dat Karel P. er verbleef, was dat in zijn ogen zeker niet zo. "Van een uurtje sport bleef haast niets over doordat ze de mensen één voor één ophalen. Je loopt dus eerst met die twee bewakers vijf minuten door de gangen, dan sta je alleen in de sportzaal, vervolgens gaan ze de anderen halen. Voor je met z'n vieren bent, ben je twintig minuten verder. En terug gaat het net zo. Je voelt je als een dier behandeld. Er waren jongens die zo de schurft hadden aan de bewaarders dat ze helemaal geen contact wilden; ze hielden alleen een bordje omhoog met 'ja' of 'nee'. Als je met 40 graden koorts op bed lag, moest je er toch uit voor de celcontrole: elke dag twintig minuten. Je weet dat bezoekers eerst worden rondgereden ter desoriëntatie. Nou, mijn moeder van tachtig hebben ze twintig minuten in de brandende zon gezet in zo'n bloedheet busje."
Klopt het dan niet wat de directie stelt? Is een verblijf in de EBI niet minder erg dan beperking in een gewone gevangenis? Karel P.: "Ik heb in totaal ook een jaar of twee in beperking gezeten, maar dan weet je dat 't een maand of drie, vier duurt. Die EBI is uitzichtloos. Mij zien ze daar nooit meer terug. Ik zal goed op mijn tellen passen. Ik heb mijn leven nu anders ingericht. Als ik had gewild was ik al weggeweest, maar ik ben nu bezig met gratie. Ik hoop dat mijn einddatum iets dichterbij gehaald kan worden."
Met de andere gedetineerden in de EBI heeft Karel P. niet veel problemen gehad. "Ik ben zelf in het algemeen vrij conflictloos, tenminste met medegedetineerden. Ik had meer problemen met het beleid. Ik heb veel klachten ingediend. Bij nummer tweehonderd ben ik ermee opgehouden, maar je moet wel wat doen anders kom je er nooit uit. Ze proberen het verblijf echt te rekken want ze zijn bang dat ze anders de tent moeten sluiten. Ze maken mij niet wijs dat ze aanwijzingen hebben dat de Colombianen die er nu zitten allemaal vluchtgevaarlijk zijn."
Hoe dan ook, de bezettingsgraad is dramatisch laag. Van de 24 cellen zijn er zoals gezegd maar 13 bezet. De toelatingseisen zouden versoepeld kunnen worden, maar dat is niet echt een goede oplossing: een bezette cel in de EBI kost per dag zo'n 500 euro, tegen 150 in een gewone gevangenis. Een eenvoudige rekensom leert dat de tien Colombiaanse drugsjongens de Nederlandse staat op deze manier al 1,8 miljoen euro per jaar kosten, bedenk ik me als ik weer in het geblindeerde busje zit.
Watjekauwen en VU-Rolex
Sinds november 2001 onderzoekt de Vrije Universiteit Amsterdam het effect van een strikt regime op gedetineerden. De wetenschappers vergelijken een verblijf in een BGG - een veel lichter regime - en in de EBI. De onderzoekers gebruiken een neuropsychologische testbatterij. De gedetineerden doen op de pc testen die kijken naar vaardigheden als aandacht, concentratie en geheugen. Ook wordt een interview afgenomen om te horen hoe zij de detentie ervaren. Verder doen de wetenschappers dossieronderzoek en maken ze gebruik van twee fysiologische meetinstrumenten: een cortisolmeting (het 'watje-kauwen') en de actometer.
Uit een analyse van het gekauwde watje blijkt hoeveel stresshormoon in het speeksel zit. De actometer, een zeer kostbaar apparaatje dat wel iets van een horloge heeft, is inmiddels omgedoopt tot de 'VU-rolex'. De deelnemende gedetineerden dragen hem een week, dag en nacht. Het horloge meet het slaap-waakritme en vertelt hoe actief de gedetineerde is en of hij voldoende nachtrust krijgt. Slaaptekort kan namelijk van invloed zijn op de testprestaties. Het onderzoek in de BGG is afgerond, op dit moment worden de gedetineerden in de EBI onderzocht.
Inmiddels is aangetoond dat een beperkende omgeving een negatief effect kán hebben op het welbevinden van mensen. Naast depressieve gevoelens of niet lekker in je vel zitten, kunnen daar ook bepaalde vaardigheden door beïnvloed worden, zoals het geheugen, het concentratie- of het probleemoplossend vermogen. Wie is wie in de EBI? Kobus L. Over Kobus L., alias de Zigeunerkoning, wisselen waarheid en mythe elkaar af. Zo zouden zijn polsen zo dik zijn dat gewone handboeien er niet omheen passen. En hij zou zo sterk zijn dat ze hem alleen maar met vier man in bedwang kunnen houden.
In november 1999 ging Kobus L. vijf dagen in hongerstaking, om overplaatsing naar een minder streng regime af te dwingen. Buiten de poort demonstreerden zijn familieleden, maar het haalde niets uit. De meeste ophef ontstond ruim een maand later, rond de millenniumwisseling, toen er een enorme politiemacht op de been werd gebracht rond de EBI. Het verhaal ging dat de Joegoslavische bendeleider Arkan een poging zou doen Kobus L. met groot geweld te bevrijden.
Dat is in elk geval niet doorgegaan: Arkan is in januari 2000 geliquideerd, waarbij het onduidelijk bleef of het om een politieke moord ging of om een afrekening in het maffiamilieu. Kobus L. probeerde daarna via diplomatieke weg uit de EBI te komen of op z'n minst een wat humaner regime af te dwingen. Hij diende een aanklacht in bij de Europese Commissie waarin hij stelt dat vooral het ontberen van elke vorm van intimiteit met vrouw en kinderen zijn geestelijke en lichamelijke gezondheid ernstig heeft aangetast.
Als de klachten worden gehonoreerd, zal dit ongetwijfeld gevolgen hebben voor het regime in de EBI. De eerste uitspraak hierover wordt omstreeks juni 2002 verwacht. Stefan Kröger Hij hoefde geen paloma blanca, de beroemde witte duif uit het gevangenislied van George Baker, een parkietje was genoeg. De levensgevaarlijke supergangster Stefan Kröger wilde in zijn cel in de EBI een vogeltje om toch contact te houden met een levend wezen, maar dat mocht niet. De Duitser had een weinig aanlokkelijke toekomst. In zijn geboorteland was hij tot levenslang veroordeeld voor de roofmoord op een advocaat, die hij in diens woning in een kist opsloot waarna hij het huis in brand stak.
In 1989 gijzelde hij in Nederland de Apeldoornse Landmachtkolonel K. van der Kieft. Hij eiste een miljoen gulden en honderd gram heroïne. De gijzeling kwam tot een einde toen een scherpschutter van de politie de gegijzelde kolonel doodschoot. In 1990 werd Kröger in Nederland tot vijftien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Daarna zou hij aan Duitsland worden uitgeleverd. Kröger speelde de zaak met het parkietje hoog op en ging in hongerstaking. Toen hij nagenoeg bewusteloos was, werd hij overgebracht naar het penitentiair ziekenhuis in Scheveningen waar hij een infuus kreeg. Zeer tegen de zin van de directie in Vught hoefde hij, na persoonlijke tussenkomst van minister Sorgdrager, niet terug.
Daarmee is Kröger een van de weinigen die erin slaagden uit de EBI te komen. In Duitsland had hij via hongerstaking gevangenisdirecties ook al op deze manier onder druk gezet en zijn zin gekregen. Hij kreeg het nu voor elkaar in de Van Mesdagkliniek in Groningen te worden geplaatst. Daar boezemde hij met zijn indrukwekkende gestalte patiënten en bewakers grote angst in. In oktober 1997 wist hij te ontsnappen, samen met de Nederlandse crimineel Johannes van Tamelen. Vermoedelijk had een vrouwelijk personeelslid hen geholpen, waarna ze via de buizen van de airconditioning naar buiten kropen. Hij was zo vrij als een bird in the sky.
Nederland was in rep en roer, omdat beide mannen als extreem vuurwapengevaarlijk bekend stonden. De politie joeg met veertig rechercheurs achter hen aan, uiteindelijk werden ze in België aangehouden na een roofoverval op een ziekenfondskantoor. Kröger is nooit meer in de EBI teruggekeerd: begin juni 1998 slaagde hij erin zich aan de tralies in zijn cel in Antwerpen op te hangen, ondanks dat hij om de tien minuten werd gecontroleerd door bewakers. Hij was 42 jaar.
Curtis W.
De Engelse crimineel Curtis W. werd in 1998 veroordeeld tot een gevangenisstraf van twaalf jaar, en moest ook nog eens ruim 26 miljoen gulden aan de Nederlandse staat betalen. Hij kreeg nog vier jaar extra straf kreeg voor de dood van Cemal G., met wie hij het in 1999 in de EBI aan de stok had gekregen. De meervoudige moordenaar Cemal viel Curtis aan. De Engelsman gaf de Turk een paar rake klappen en schoppen waarna die met zijn hoofd op de grond viel. Later overleed hij in het ziekenhuis.
Directeur Molenkamp: "Advocaat Oscar Hammerstein beweerde toen, als voorzitter van de Coornhertliga (de vereniging voor strafrechthervorming), dat het twintig minuten heeft geduurd voor Cemal G. hulp was geboden en dat het personeel minutenlang via monitoren heeft zitten toekijken zonder iets te doen. Zulke leugens mogen vrijelijk worden verkondigd en worden ook nooit rechtgezet. Terwijl uit de feiten zonder enig misverstand blijkt dat er binnen twee minuten hulp aanwezig was en dat er op de monitoren helemaal niets te zien was. Maar advocaten en geestelijk verzorgers mogen graag de mythe instandhouden."
Martin H.
De enige min of meer bekende Nederlandse crimineel in de EBI is Martin H. (35), de man die in maart 2000 in het Limburgse Helden een boerengezin gijzelde en veroordeeld werd tot een gevangenisstraf van 20 jaar. Volgens de rechtbank had Martin H. in Helden in een tijdsbestek van nog geen 24 uur zeven uitzonderlijk gewelddadige feiten gepleegd, waaronder een 'extreem walgelijke verkrachting'. Martin H. had al een gijzeling met dodelijke afloop op zijn kerfstok. De advocaat-generaal vond dat de straf die aan H. moest worden opgelegd hoger zou moeten uitvallen dan de wet toestaat, maar, zo concludeerde hij: "Dat is helaas onmogelijk".
Aanvulling:
Een nadere studie over de EBI in Vught is te vinden op de site van de uitpers. Het is geschreven door Astrid Essed.
hostName = '.web-log.nl';
|
heey mijn vriend heeft ook in vught gezeten van 23januari tot 14 maart... het zijn egt teringlijers daar.. maar als je gewoon een goed gedrag hebt is er eigenlijk niets aan de hand.... hij zat vast door een of andere mongool die heeft lope liege tege de woute... hij zegt dat ie mishandelt is terwijl hij degene was die aanviel... die teringlijer moete ze opsluite!!!!!!!!!!!
Geplaatst door: kim | 13 april 2006 om 7:47