In april 2008 komt het Oostenrijkse kelder-drama aan het licht: Josef Fritzl misbruikte zijn eigen dochter Elisabeth 24 jaar lang en verwekte zeven kinderen bij haar. Schokkend, vooral ook omdat hij Elisabeth al die tijd verborgen hield. In de jaren tachtig maakte ik voor Panorama een reportage over een Haagse vrouw die acht keer zwanger raakte van haar eigen vader. Hier eerst het Oostenrijkse verhaal, gevolgd door het Haagse incest-drama.

Josef Fritzl uit het Oostenrijkse Amstette is een seksmaniak, maar wel een slimme: hij leert van zijn ‘fouten’. In 1967 wordt de dan 32-jarige man twee keer opgepakt: hij zou een vrouw van 24 en een vrouw van 21 jaar hebben verkracht. Het blijft bij voorlopige hechtenis en na verloop van tijd wordt het delict van zijn strafblad afgevoerd. Vanaf 1977 bedenkt hij een andere, minder riskante oplossing om seksueel aan zijn gerief te komen. Hij begint zijn dan elfjarige dochter Elisabeth seksueel te misbruiken. Ze loopt een paar keer van huis weg. In 1983 bouwt hij zogenaamd een atoomkelder, in 1984 sluit hij de dan net achttien jaar geworden Elisabeth op en vanaf dat moment verkracht hij haar 24 jaar lang als hij daar zin in heeft.

Is God daarboven?’ vraagt de vijfjarige Felix aan een politieman als ze in de auto zitten. Het is april 2008. Het knulletje wijst met zijn vinger naar boven: hij heeft nog nooit eerder de buitenlucht en het zonlicht gezien. Zijn vrijheid heeft hij te danken aan het feit dat zijn oudste zus Kerstin (19) die haar hele leven lang ook nooit buiten de ‘kelder’ was geweest, ziek was geworden. Elisabeth had haar vader gesmeekt haar naar een ziekenhuis te brengen. Voor Kerstin hoeft vader Josef niet bang te zijn: zij is zo verzwakt door inwendige krampen dat ze buiten bewustzijn is en kunstmatig in leven wordt gehouden. Op 19 april brengt hij Kerstin inderdaad naar de kliniek. Hij zegt dat ze een vriendin is van een dochter. De artsen vertrouwen het niet, maar er is nog geen aanleiding om in te grijpen. Op 26 april zullen Josef en Elisabeth samen een bezoek brengen aan de kliniek. Er is iemand die iets van de hoed en de rand weet en die de politie tipt over het bezoek en wat er aan de hand is.

De politie wacht de twee op bij de kliniek. Josef wordt aangehouden en Elisabeth vertelt haar onvoorstelbare verhaal.

In de loop van de volgende dagen komen er steeds meer details naar buiten. Zo had Elisabeth op Kerstavond 1994 weten te ontsnappen, maar haar vader had haar snel gevonden en bracht haar terug. Ook blijkt vader Josef samen met een goede vriend verscheidene keren naar Thailand op vakantie geweest, één keer zelfs drie weken lang. De vriend maakt een videofilm en foto’s, we zien Josef die zich in een minuscuul zwembroekje op het strand van Pattaya laat masseren. Het is een schril contrast: de zongebruinde levensgenieter Josef hier, zijn bleke kinderen opgesloten in een ruimte zonder daglicht dáár.

In de kranten is steeds sprake van een ‘kelder’, maar in feite was het niet zo heel primitief. Er kwam weliswaar geen daglicht binnen en de ruimte was extreem goed geïsoleerd, voor de rest was het redelijk compleet ingerichte benedenetage, met een apart was-, kook- en slaapruimte. Er was een toilet, een wasmachine en een koelkast. Voor het vertrek naar Thailand had Josef de voorraadkasten flink bijgevuld. Ontsnappen was vrijwel onmogelijk: de stalen deur kon alleen worden geopend met een elektronische code, die alleen Fritzl kende. Bij een brandinspectie in 1999 was de deur niet ontdekt. Elisabeth had haar vader iets aan kunnen doen terwijl hij bij haar was, maar hij had gedreigd dat als hem daar iets zou overkomen, ze er geen van allen levend uit zouden komen. Hij zou gedreigd hebben met gas.

De politie gaat ervan uit dat Fritzl het allemaal in z’n eentje heeft gedaan en er geen handlanger bij betrokken is geweest. Ook de 300 kilo zware stalen toegangsdeur zou hij in z’n eentje hebben geplaatst, maar dat wekte toen geen verbazing. Een jaar voor hij Elisabeth hier opsloot had hij al een vergunning gekregen voor het aanleggen van een atoomkelder, dat was daar niets bijzonders. De woning stond overigens op naam van Elisabeth: vijf jaar voor haar verdwijning had hij het huis al op haar naam laten zetten. Fritzl is eigenaar van nog vijf andere huizen, ter waarde van zo’n 2,2 miljoen euro.

Het dubbelleven van Josef was zo perfect georganiseerd dat ook zijn eigen vrouw niets in de gaten had. Boven was hij een gewone burgerman en een strenge vader, een verdieping lager verkrachtte hij om de drie dagen zijn dochter, verbrandde hij een babylijkje en liet hij drie kinderen zonder een spoor van daglicht opgroeien.

Als hij thuis was ging hij om de drie dagen naar beneden. De verkrachtingen zullen op den duur niet meer met geweld gepaard zijn gegaan: voor de dochter zat er niet veel anders op dan zich neer te leggen bij de situatie. Als ze al zou hebben gegild was dat nergens te horen, maar waarschijnlijk heeft ze dat niet eens gedaan, om de andere kinderen niet extra te belasten.

Aanvankelijk vindt het seksuele verkeer plaats in het bijzijn van de jongere kinderen, in 1993 maakt Josef er een aparte ruimte voor. Na zijn aanhouding bekent de man alles. Hij heeft er helemaal niet veel spijt van: hij heeft toch altijd goed voor hen gezorgd? En hij had Elisabeth opgesloten om te voorkomen dat ze aan de drugs zou raken: ze was een lastig kind. Het misbruik en de zwangerschappen waren in de loop der tijd vanzelf ontstaan.

Iedereen vroeg zich verbijsterd af hoe dit zolang geheim kon blijven, maar in feite was het vrij eenvoudig. Vanaf 1984 vertelde Josef dat zijn dochter in een sekte zat. Hij liet haar brieven schrijven met teksten als: ‘Zoek niet naar mij, het gaat goed met mij.’ In totaal drie kinderen worden als baby uit de benedenverdieping gehaald en naar boven gebracht: ze worden te vondeling gelegd op de stoep. Josef maakt iedereen wijs – ook zijn echtgenote – dat het kinderen van Elisabeth zijn die door sekteleden zijn verwekt en daar niet kunnen blijven. Er waren brieven bij van Elisabeth, die schreef: ‘Zorg alsjeblieft voor hen.’ Uit dna-onderzoek is gebleken dat Josef de brieven had dichtgeplakt.

Ook de hulpvelening werd op het verkeerde spoor gezet. Jeugdzorg kwam 21 keer langs om naar de drie kinderen te kijken die Fritzl officieel had geadopteerd, nadat ze hen als vondeling op de stoep hadden aangetroffen. Het echtpaar Fritl deed mee aan activiteiten voor pleegouders. Jeugdzorg had een goede indruk van de kinderen.

Als een van de meest schrijnende details wordt bekend dat Elisabeth de bevallingen in haar eentje heeft moeten doen: vader Josef was er nooit bij om te helpen. Als de kinderen ziek waren, moest ze zichzelf ook zien te redden, een dokter kwam er niet aan te pas. ‘Vroeger deden ze alles ook zonder dokter,’ was het motto van Fritzl. Met eenvoudige middelen moest Elisabeth zich maar zien te redden. Er was warm water, thee, er waren pleisters, verband, aspirine, hoestdrank uit een huisapotheek. Bij levensbedreigende ziekten waren de kleintjes helemaal op zichzelf aangewezen. Elisabeth heeft de kinderen nooit verteld dat ze opgesloten waren: ze wisten niet beter. Het leek haar de beste manier om dit te kunnen overleven.

Eind 2007 al zou Fritzl met de gedachte hebben gespeeld een eind te maken aan de gevangenschap van zijn dochter. Rond de jaarwisseling dicteerde hij Elisabeth brieven waarin ze aankondigde dat ze van de zomer met haar kinderen naar Amstetten terug zou komen.

De familie en alles en iedereen die daar iets mee te maken heeft wordt van alle kanten door de media belaagd. De eerste foto van een ‘keldermens’ zou een miljoen euro waard zijn. De meeste familieleden doen er het zwijgen toe en hangen teksten aan de deur als ‘Journalisten niet gewenst’. Alleen Christine R.(56), zus van echtgenote Rosemarie (69), gaf een interview en vertelde dat haar zwager vaak ‘s morgens naar de kelder ging. Hij zei dat hij aan een ontwerp voor een machine wilde gaan werken en bleef dan vaak de hele nacht in de kelder. Rosemarie was op haar zeventiende al met Fritzl getrouwd, ze had geen opleiding of beroep, dat maakte haar kwetsbaar. Christine R. vertelde ook dat Fritzl erg ijdel was en naar Wenen was gegaan voor een haartransplantatie omdat familieleden om zijn kaalheid lachten.

Welke delicten Josef Fritzl ten laste worden gelegd is nog niet helemaal duidelijk. Vrijheidsberoving en incest, voor het overlijden van de tweelingbaby hooguit poging tot doodslag.

Vader van 14 kinderen

Josef Fritzl verwekte veertien kinderen: zeven bij echtgenote Rosemarie, zeven bij dochter Elisabeth.

Kerstin (19) is de oudste dochter van Josef en Elisabeth. Door haar ziekte – ernstige krampen – kwam de zaak aan het licht. Zij heeft haar hele leven ondergronds gewoond.

Stefan (18) is de oudste zoon van Josef en Elisabeth, ook hij had tot vorige week nooit daglicht gezien.

Lisa (15) is in de kelder geboren, bleef daar negen maanden en werd toen te vondeling gelegd en in het gezin Fritzl opgenomen. Monika (14) is ook in de kelder geboren, werd eveneens te vondeling gelegd. Alexander (12) is er één van een tweeling. Zijn tweelingbroertje kreeg ademhalingsproblemen en stierf kort na de geboorte. Toen Josef pas na drie dagen in de kelder verscheen nam hij het lijkje mee om het in de oven te verbranden. Alexander werd te vondeling gelegd.

Lisa zat samen met zus Monika en broertje Alexander in Amstetten op school.

Felix (5) is de jongste zoon van Josef en Elisabeth, hij kent de buitenwereld alleen van televisie.

Behalve Elisabeth hebben Josef en zijn echtgenote Rosemarie nog zes kinderen: zoon Sepp, dochter Paula, dochter Doris, dochter Gabriele en twee zonen van wie de namen niet bekend zijn.

Martina Posch ook?

Van 1973 tot 1996 dreven Josef Fritzl en zijn vrouw Rosemarie een pension aan de Mondsee in Oostenrijk, een idyllisch vakantieoord. In november 1986 vonden duikers op de oever het lichaam van de 17-jarige Martina Posch. Ze was in landbouwplastic gewikkeld, haar borsten en onderlichaam waren onbedekt, ze was voor haar dood verkracht. Fritzl’s dochter Elisabeth was toen twintig jaar en leefde al twee jaar in de kelder. De twee jonge vrouwen zouden uiterlijk veel gelijkenis vertonen. De politie onderzoekt of Josef iets met deze moord te maken heeft, maar er zijn geen concrete aanwijzingen voor. Spullen van het slachtoffer zijn nog altijd spoorloos: een tas, een spijkerjasje en zwarte laarsjes.

NEDERLANDSE CORRIE KREEG OOK VIER KINDEREN VAN HAAR EIGEN VADER

Incest is zo oud als de mens zelf en komt vooral voor in een geïsoleerde leefomgeving. Eén of twee kinderen zijn in de meeste gevallen wel onder te brengen in een min of meer normale gezinssituatie. Het Oostenrijkse kelderdrama is vooral extreem door de lange duur van de incest en het opsluiten. In Nederland kwam halverwege de jaren tachtig een vergelijkbaar schandaal aan het licht. Corrie S. uit Den Haag was acht keer zwanger van haar eigen vader, vier kinderen overleefden. Ik sprak destijds met Corrie, haar vader, de kinderen en betrokken politiemensen en hulpverleners.

Corrie S. is de oudste uit een gezin met tien kinderen. In 1957 is ze zeven jaar. Vader ligt in het ziekenhuis, moeder gaat bij hem op bezoek, een oom past op de kinderen. ‘We lagen met z’n zessen op één kamer. ’s Avonds moest ik uit bed komen en bij die oom… Je weet wel. Hij gaf me een kwartje als ik mijn mond zou houden.’ Het gebeurt vanaf dan elke keer als moeder naar het ziekenhuis is. Corrie vertelt haar wat er gebeurt, maar ze gelooft haar dochter niet. ‘Zoiets doet mijn broer niet!’ en Corrie krijgt een pak slaag. Als vader weer thuis is, vertelt ze het hem. Hij gelooft haar wel en maakt er werk van, oom gaat naar de gevangenis en hij zorgt ervoor dat die hele familie uit de buurt verdwijnt. ‘Toen kwam hij op een keer ’s avonds aan mijn bed en zei hij: “Je hebt het bij je oom gedaan, dan kun je ’t bij mij ook wel doen.” Hij bedreigt haar met van alles en nog wat en ze durft niet te weigeren. ‘Toen ik ouder werd, wilde hij steeds meer. Ik heb het toen toch tegen moeder gezegd, maar zei zij: “Zoiets doet je vader niet.” Toen ik 13 was en ik me een keer stond af te drogen, probeeerde vader het ineens van onderen. Dat lukte niet. Toen ik 14 was en de menstruatie begon, heeft hij me ontmaagd. Moeder lag toen in een groot bed, daar moest ik bij gaan liggen. Vader en moeder deden voor hoe ik het doen moest, hoe ik moest wippen. Ze dreigden me op te ruimen als ik iets zou zeggen. Ik kreeg altijd klappen van vader en van moeder precies dito, die sloeg me ook door alle hoeken van de kamer.’

Als Corrie in 1966 haar eerste kind krijgt, een dochtertje, komt de politie aan de deur. Iemand uit de buurt die weet wat er aan de hand is, had gebeld. Vader zegt: “Denk erom dat je je kop dichthoudt.” Moeder liegt: ze zegt dat het kind van haar broer is. Moeder doet aangifte van de geboorte. Vanaf dat moment is Corrie vrijwel voortdurend zwanger. Het tweede kind overlijdt tijdens de bevalling. Een volgende zwangerschap eindigt in een miskraam. In 1970 wordt de tweede dochter geboren, drie jaar later een zoon. Dan sterft er wéér een tijdens de geboorte. In 1978 wordt er weer een dochter geboren, daarna overlijdt er nog één in het ziekenhuis.

Het huwelijk van de ouders is intussen allang geëindigd: in 1968 zijn ze gescheiden. Vanaf dat moment leeft Corrie met haar vader als man en vrouw. ‘Hij wilde niet dat ik voorbehoedmiddelen gebruikte, hij wilde kinderen. Hij zei altijd: “Eén op je arm en één in je buik.”

Corrie was niet de enige dochter die werd misbruikt, maar de andere twee raakten niet zwanger. Eén van hen liep van huis.

In 1973 verhuisde het Haagse gezin naar een dorpje in Overijssel. Corrie’s moeder wordt gedwongen een brief te schrijven dat ze een pleegkind is. Vader wil met Corrie trouwen, om het helemaal officieel te maken en lastige vragen van de opgroeiende kinderen te voorkomen. Corrie krijgt een trouwjurk, pa trekt een kostuum aan en er wordt een mooie trouwfoto gemaakt.

In 1983 loopt Corrie van huis weg, naar een Blijf-van-mijn-lijf-huis, waar haar vader haar voortdurend weet te vinden. Het grootste probleem is dat veel hulpverleners die met de vader in contact komen, hem eerder geloven dan zijn dochter. Een adjudant van de Haagse kinderpolitie die het hele drama heeft meegemaakt, vertelde: ‘De man heeft een fabelachtig vermogen iedereen tegen elkaar uit te spelen. Bij talrijke hulpverlenings- en andere instanties is dat niet altijd onderkend. Tegen de buitenwereld hangt hij het verhaal op van de goede vader en dat is zó bedrieglijk.’

Het meest bizarre aan het verhaal is dat de echte reden waarom Corrie wegliep was dat haar vader zijn seksuele belangstelling voor haar verloor: hij begon interesse te tonen voor zijn oudste (klein)dochter.