(reportage uit Nieuwe Revu nr 42, oktober 2003)

Volgens het Parool was hij de opvolger van maffiabaas Klaas Bruinsma, witwasser van drugsgeld, opdrachtgever voor liquidaties en bedreigingen: voormalig advocaat John Engelsma. Veel slechter kun je 't niet treffen. Nadien is hij weliswaar van alle blaam gezuiverd, maar hoeveel mensen weten dat? Inmiddels is Engelsma een man in bonis: hij staat op nr. 330 in de Quote Top 500 van de rijkste Nederlanders. Erg publiciteitsminded is hij nog steeds niet. Een gesprek: vooruit dan maar. 'Maar géén foto!'

'Denk je dat de mensen mij anno 2003 nog steeds als een 'bad boy' zien? Het is allemaal toch opgehelderd, het betroffen zaken uit het begin van de jaren '90, ik dacht dat het eindelijk een beetje rustig geworden was rond mijn persoon, en nu dit weer.' John Engelsma (46) is niet blij met de hernieuwde aandacht voor hem, maar als je in 1991 -zij het ten onrechte- 'consiglieri' van maffiabaas Klaas Bruinsma bent genoemd, in 1995 beticht wordt van deelname aan het criminele driemanschap Delta om vervolgens vanaf 2000 op te duiken in de Quote top 500 van de rijkste (en sinds kort machtigste Nederlanders), dan is leven in de anonimiteit lastig. Daar komt nog bij dat Klaas Bruinsma 'hotter' is dan ooit: dankzij zijn relatie met Mabel Wisse Smit en het feit dat zijn levensverhaal wordt verfilmd.

Bruinsma

Voor John Engelsma begint het allemaal als hij Klaas Bruinsma als cliënt krijgt. Over Bruinsma wil hij overigens niet veel kwijt omdat de geheimhoudingsplicht van een advocaat ook doorgaat na het overlijden van de cliënt. 'Eind jaren '80 werkte ik als advocaat voor Homerun BV, een onroerend goed bedrijf, met als directeur Anton Bruinsma, een broer van Klaas. Klaas bleek daar aandeelhouder te zijn. De Bruinsma's kwamen uit een rijke familie. In het begin wist ik niet dat Klaas Bruinsma een criminele achtergrond had. Ik ben nooit een echte strafrecht advocaat geweest; bij ons toenmalige kantoor Engelsma & Korvinus deed Cees Korvinus natuurlijk de strafzaken. Van origine ben ik civilist. Ik herinner me nog dat het eerste artikel van Bart Middelburg over de criminele activiteiten van Bruinsma in het Parool verscheen. Voor mij was dat allemaal nieuw. Ik heb meteen een afspraak met Bruinsma gemaakt. In een hotel in Amsterdam hebben we de zaak besproken. Klaas was woedend en spande een kort geding aan tegen Middelburg. Deze zaak werd behandeld door Moszkowicz senior. Bruinsma verloor dat toen en daar was hij zeer verontwaardigd over. Hij heeft altijd geroepen dat het ten onrechte was wat in het artikel van Middelburg stond. Hij beweerde zelf dat hij na de schietpartij waar hij voor had vastgezeten, was veranderd, dat was zijn ijkpunt geweest, daarna had hij zich niet meer met criminele zaken ingelaten.'

Ripdeal

Tot 1983 was Bruinsma geregeld met de politie in aanraking gekomen voor hasjhandel en enkele keren tot lichte straffen veroordeeld. In augustus 1983 raakt hij betrokken bij een schietpartij, naar aanleiding van een ripdeal. Hij wordt in de val gelokt en schiet een van zijn vier belagers, Leo Frantzen, dood. Zelf raakt hij zwaar gewond. In december 1984 wordt hij veroordeeld tot drie jaar gevangenisstraf. In 1986 komt hij vrij en beweert hij dat hij zijn hasjverleden heeft afgezworen: het is een goede les geweest, Klaas zal het nooit meer doen, hij gaat zich alleen nog bezighouden met zijn onroerend-goedbedrijf. Wat daar ook van waar is: feit is dat hij daarna nooit meer veroordeeld is voor criminele activiteiten. Engelsma: 'Na zijn dood, toen hij niets meer kon tegenspreken, is hij in een vrije val geraakt en is hij gebombardeerd tot zo'n beetje de grootste Nederlandse mafiabaas aller tijden, maar tussen 1986 en 1991 waren er voornamelijk geruchten. Daarom was hij ook zo woedend over dat artikel. Hij noemde zichzelf 'handelaar in ruste' en, laat ik het zo zeggen, mijn eerste indruk van hem was ook dat waar hij zich voor uitgaf: aandeelhouder onroerend goed.'

Mabel Wisse Smit krijgt het verwijt dat ze, toen ze Bruinsma in 1989 ontmoette, niet meteen herkende dat hij een topcrimineel was. Vooral het feit dat hij zich omringde met bodyguards had haar aan het denken moeten zetten. Engelsma: 'Daar had hij een goed verhaal over. Hij zei dat hij vroeger in de hasjhandel had gezeten en betrokken was geweest bij een schietpartij. Daar had hij voor gezeten. Sinds hij uit de gevangenis kwam, was hij brandschoon, zei hij, maar er waren nog wel eens bedreigingen vanuit zijn oude milieu, daar had hij die lijfwachten voor nodig. Bruinsma was een overtuigende man.'

Middelburg

Na de moord op Klaas Bruinsma, in juni 1991, richt Bart Middelburg het vizier op Engelsma. 'Ik had toen al twee processen tegen Middelburg gevoerd en gewonnen, maar opeens werd ik bijvoorbeeld afgeschilderd als de waarschijnlijke opdrachtgever van een aanslag. Later is gebleken dat deze aanslag volledig in scène was gezet. Ik wist dus van niets. Ook werd ik beticht van het opzetten van illegale fiscale constructies voor cliënten. Ik heb toen zelf verzocht om een onderzoek bij de Orde van Advocaten omdat deze instantie met instandhouding van de geheimhoudingsplicht wel onderzoek kon doen in de dossiers. Een commissie onder leiding van mr. Spigt heeft dit onderzoek verricht en de conclusie was dat er niets illegaal was gebeurd. De enige vraag die overbleef was of een advocaat de eer van de stand van de advocaten schond door aandelen te hebben in Scala, een groothandel in erotische artikelen. Ik vond – en vind – van niet en de Deken van Advocaten, mevrouw mr Swaab, later ook niet. Daarmee was voor mij de periode-Bruinsma afgesloten. Bruinsma was één van mijn 300 cliënten, het is echt niet zo dat ik me dag en nacht met Bruinsma bezighield.'

Rectificatie

Het proces dat Engelsma aanspant tegen het Parool, wint hij: er volgt een rectificatie. 'Zoals ik het nu bekijk is dat voor Bart Middelburg de aanleiding geweest om over mij te blijven schrijven. Hij wilde koste wat kost zijn gelijk halen, tenminste: wat hij als zijn gelijk zag. Daar was ook niet tegen te procederen, voor de rechtbank ging het niet om de waarheid, maar of Middelburg mocht vertrouwen op de bronnen die hij opvoerde. Dat verlies je altijd.' Jaren later verklaarde Geurt Roos, de crimineel op wiens informatie Middelburg zijn boek over Bruinsma voornamelijk baseerde, dat er doelbewust twee valse getuigen waren ingeschakeld om Engelsma onderuit te halen. Engelsma: 'Tot 1991 kon ik het allemaal nog volgen, ik begreep waar het over ging. Daarna kwam er een periode, met HALT en DELTA, waar ik geen grip op had, wat te ver van mijn bed was.'

Jacht

Na de moord op Bruinsma begint de politie met de jacht op de erven Bruinsma: zo'n groot misdaadsyndicaat kan natuurlijk niet zomaar verdwijnen als alleen de topman is uitgeschakeld. Het Parool weet hoe het zit: een driemanschap zet het werk van Bruinsma voort, te weten: 'Dikke' Charles Geerts, crimineel Etienne Urka en advocaat John Engelsma. Delta is de Griekse letter die geschreven wordt als een driehoek. Waarom deze drie? De advocaat van Urka, Cees Korvinus: 'Er werd verondersteld dat Urka had samengewerkt met Bruinsma en na diens dood moest Urka toch ook ergens gebleven zijn.' Engelsma, beticht als handlanger van Bruinsma, was de logische tweede. Engelsma was 'high profile' en was gevestigd in Amsterdam, zodat zijn keus in Delta goed was voor hoge oplagen. Maar niemand zal meer verbaasd geweest zijn dan Charles Geerts zelf dat hij werd gebombardeerd tot een van de drie leiders van een misdaadsyndicaat. Hij dankt het aan zijn connectie met Engelsma. Beiden hadden aandelen in Scala Agenturen, de door Geerts opgerichte groothandel in erotische artikelen.

Slavenburg

Engelsma: 'Ik kende Geerts goed, ik had vanaf het midden van de jaren tachtig al voor hem gewerkt.' Geerts kwam op een gegeven moment in aanraking met Gerard Cok uit Zeeland, ooit Slavenburg-bankier, later eigenaar van een financieel adviesbureau en actief in het vastgoed. Cok, Geerts en Engelsma hebben alle drie één derde deel van de aandelen Scala. Geerts verkoopt zijn aandelen eind 1994. Terwijl de politie onder de naam DELTA op zoek gaat naar vermeende criminele activiteiten van Urka, Geerts en Engelsma, begint de Fiscale Inlichtingen en Opsporingsdienst (Fiod) onder de naam HALT een onderzoek naar eventuele frauduleuze praktijken van Scala. Engelsma: 'Het draaide om vennootschapsbelasting. Scala kocht in Luxemburg Amerikaanse filmrechten. Dat is in de film- en televisiewereld een vrij gebruikelijke constructie, kijk maar naar RTL, dat is officieel een Luxemburgse firma. Volgens de Fiod was het niet noodzakelijk de filmrechten via Luxemburg aan te kopen, dat kon ook rechtstreeks in Amerika. Scala bestreed dat. Uiteindelijk hebben Scala en Geerts een schikking getroffen met de fiscus, om van het gezeur af te zijn. Dat had ook te maken met het feit, eind 1997, dat Scala verkocht zou kunnen worden aan Beate Uhse. Het gedoe met de fiscus was daarbij een sta-in-de-weg. Mij is ook een schikking voorgesteld. Ik was ook verdachte, maar ik heb dat geweigerd, ik wilde dat de zaak tegen mij geseponeerd zou worden. Dat is ook gebeurd. Fred Teeven was de officier van justitie in kwestie, als hij ook maar iets had gehad om mij te kunnen vervolgen, had hij dat zeker gedaan, hij was daar zeer op gebrand, maar hij was ook tot de conclusie gekomen dat er niets anders op zat dan sepot.'

Gestopt

Het was dus een fiscale schikking van Scala, maar zo komt het niet in de krant. In augustus 1998 schrijft Middelburg in het Parool dat het Amsterdamse advocatenkantoor Engelsma & Korvinus op aandrang van de Orde van Advocaten definitief wordt ontbonden en dat de door nauwe banden met criminelen in opspraak geraakte John Engelsma het kantoor zal verlaten. 'Wat wel klopt is dat ik op 23 mei 1998 ben gestopt met de advocatuur. Precies 18 jaar daarvoor was ik begonnen. Er waren drie redenen om te stoppen. Met mijn aandelen en deelnemingen verdiende ik meer dan als advocaat, door alle publiciteit was het niet gemakkelijk om het werk nog op dezelfde manier te doen en ten derde: de regels van de advocatuur beperken je in je vrijheid. Eigenlijk gelden tot op de dag van vandaag deze redenen nog steeds, maar als ik zou willen zou ik, bij wijze van spreken, morgen weer advocaat kunnen worden, maar daar heb ik geen enkele behoefte aan. Het werk was ik nu doe is bovendien nagenoeg hetzelfde, ik procedeer alleen niet.'

Witwassen

In het artikel uit 1998 schrijft Middelburg ook dat Engelsma door het IRT werd gezien als de fiscalist die de enorme drugswinsten van het criminele Delta-syndicaat moest witwassen. Hij vergeet erbij te vermelden dat hij zelf de bedenker van deze theorie was. Het draaide hierbij om de Hongkong-connectie. Engelsma was de spil die crimineel geld van Bruinsma via Hongkong witwaste en in Scala pompte. Engelsma: 'Dat was volkomen uit de lucht gegrepen, maar Middelburg was daarin zeer kwaadaardig. Het onderzoek naar de fiscale pEricelen van Scala had de naam HALT gekregen. HALT stond voor: Holland Amerika Luxemburg Traject. Middelburg maakte er steeds van: Hongkong, in plaats van Holland. Ik deed wel geregeld zaken in Hongkong, maar dat was al voordat ik ooit de naam Bruinsma had gehoord. Ik was ook wel eens met Geerts in Hongkong geweest: veel van de handel van Scala, de toys, wordt in Hongkong gemaakt. Daarnaast deed ons advocatenkantoor veel zaken met Hongkong, dat op het punt stond te worden ingelijfd bij China. Veel Hongkong-Chinezen wilden investeren buiten Hongkong.' Ondanks uitputtend onderzoek moet speurhond Officier van Justitie Teeven knarsetandend toegeven dat ook in de Hongkong-connectie geen spoor van bewijs gevonden is, met als resultaat het sepot. Teeven gaf later toe dat de Delta organisatie een fictie is geweest en Engelsma niets met enige Delta organisatie te maken heeft gehad.

Marathon

'Geen foto', zei Engelsma toen we hem benaderden voor een gesprek. Dat betekent dat we het moeten doen met een archieffoto, gemaakt tijdens de marathon van New York in 1992, waar hij samen met oud-wielrenner Gerrie Knetemann, prins Willem-Alexander en loopgoeroe Wim Verhoorn te zien is. Hardlopen doet Engelsma nog steeds, 'de laatste jaren wat minder intensief, het kost me teveel tijd, maar ik mag hier nog altijd graag langs het IJsselmeer lopen,' zegt Engelsma. ‘Wel zie ik Wim Verhoorn en Gerrie Knetemann nog regelmatig, zowel privé als zakelijk.' Voer voor leuke complottheorieën. Zo waren Engelsma, Verhoorn en Knetemann in het begfin van de jaren negentig samen in Seoel en Hongkong. Zéér verdacht, gezien de zojuist gememoreerde Hongkong-connectie, ook al bestond die in werkelijkheid niet. Wat moesten ze daar? Gerrie Knetemann: 'Ik was gestopt met wielrennen en probeerde wat andere activiteiten van de grond te krijgen, samen met Wim Verhoorn. Er was toen een marathon geweest die was gewonnen door een vent die op Active-schoenen liep. Wij wilden dat wel in Europa importeren, als goedkoper alternatief voor de gevestigde merken. In januari zijn we toen in Seoel geweest: Wim Verhoorn, Engelsma en ik. Engelsma was meegegaan voor de contracten. In mei zijn we in Soel geweest, toen was er ook nog een fiscalist bij, maar 't is niks geworden. Je kreeg met zulke hoge invoerrechten te maken dat het helemaal niet interessant was.'

Karton

Volgens John Engelsma was er nóg een reden: de schoenen deugden niet. Engelsma: 'De eerste drie dagen ging alles als een speer, iedereen was enthousiast. Maar toen nam Wim Verhoorn een paar schoenen mee naar zijn hotelkamer en die heeft hij doormidden gesneden. Bleek dat er karton in de zool zat. Daar kun je in Europa niet mee aankomen. Hij heeft geprobeerd dat uit te leggen en dat ze voor ons andere schoenen moesten maken, maar dat kwartje viel niet.' Engelsma doet nog altijd zaken voor Knetemann en Verhoorn, die samen het pannenkoekenhuis 'De Vuursche Boer' in Lage Vuursche hebben. Knetemann: 'Als er iets is met contracten, voor het personeel of zo, dan helpt hij ons. Ik ken hem al 14 jaar, ook van het hardlopen. Volgens mij is het een rechtschapen persoon. Als je 75 procent van alle opsporingsdiensten achter je broek aan hebt en je loopt nog steeds fris en vrij buiten... Hij heeft enorme schade gehad van die stukken van Bart Middelburg. Toen dat begon, daar werd je helemaal gestoord van. Als hij in het Amsterdamse bos aan hardlopen was, kwamen politieagenten achter hem aan. Die man heeft vijf jaar lang op eieren gelopen, toen pas is hij van alle blaam gezuiverd en wisten ze dat ze de verkeerde te pakken hadden.'

Quote

In de top 500 van rijkste Nederlanders, volgens Quote, staat Engelsma in 2002 op de 330-ste plaats, goed voor een bedrag van ruim 50 miljoen euro. Het is berekend aan de hand van zijn belang (7,96 procent)in het Duitse beursfonds Beathe Uhse, dat Scala heeft overgenomen. Engelsma: 'Scala is een super-onderneming. Volgend jaar wordt in Almere het op dit gebied grootste logistieke distributiecentrum van Europa geopend: een ruimte ter grootte van een paar voetbalvelden vol high tech, een miljoeneninvestering.' Zijn vermelding in de Quote-lijst heeft de naam Engelsma weer 'op de kaart gezet', terwijl hij zo hechtte aan anonimiteit en opereren op de achtergrond. Destijds al verbaasden vriend en vijand zich erover dat hij nooit interviews gaf om zich teweer te stellen tegen de beschuldigingen. Engelsma: 'Als advocaat heb je beroepsgeheim, ook als je cliënt overleden is. En tegen onzin kun je je toch niet verdedigen. De mensen die erbij zijn geweest, weten hoe het zit, dat is voor mij altijd het belangrijkst geweest. Het was allemaal ook zo knullig en vervelend. Zo was ik een keer met Bruinsma bij de notaris en moesten we een naam verzinnen voor een BV. Er lag een autoboek op tafel, met op de omslag een Lancia Flavia. Ik weet niet eens meer wie het precies gezegd heeft, maar dan wordt het dus Flavia BV. Staat er in het boek van Middelburg dat die BV zo genoemd was omdat Bruinsma zichzelf graag vergeleek met een Romeins veldheer. Toen ik die notaris later tegenkwam zei hij: 'Wat een onzin hè?'

Engelsma en Middelburg hebben vrijwel nooit een woord met elkaar gewisseld, hun contacten beperkten zich tot de rechtszaal. Hoe kijkt hij daar nu op terug?

Engelsma: 'Ik zou niet gezellig met Middelburg gaan eten, maar het is ook niet zo dat ik enorme haatgevoelens koester. Het zal wel ergens goed voor zijn geweest.'